Jan Dismas Zelenka

Dresden var um aldir höfuđborg Saxlands og mikil menningarmiđstöđ. Borgin skartađi einstaklega glćsilegum borgarkjarna í barokk- og rokkokóstíl, ţar sátu kjörfurstar og síđar konungar Saxlands sem studdu dyggilega viđ menningarlíf borgarinnar. Frá tímum Ágústusar I kjörfursta höfđu lađast til borgarinnar framúrskarandi tónlistarmenn, arkitektar og málarar og borgin var miđstöđ ćđri menntunar og verkfrćđi auk lista.

Ţangađ kom Jan Zelenka, um ţađ bil ţrítugur ađ aldri, sem bassaleikari viđ konunglegu hljómsveit borgarinnar. Hann var fćddur og uppalinn í litlu sveitaţorpi í Bćheimi, Louňovice (nú í Tékklandi), sonur organista og skólameistara. Lítiđ er vitađ um ćsku hans, en ćtlađ er ađ hann hafi numiđ tónlist í Jesúítaskóla í Prag fyrir komuna til Dresden. Í Dresden var hann í háborg tónlistar ţessa tíma. Ţar starfađi ein allra fremsta hljómsveit Evrópu, tónlist gerjađist og ţađan bárust um álfuna straumar og stefnur. Zelenka ávann sér virđingu, hann ađstođađi um árabil hoftónlistarstjórann, en hlaut sjálfur ekki ţá stöđu. Hins vegar var hann skipađur kirkjutónlistarstjóri hirđarinnar 1735. Johann Sebastian Bach var skipađur í sömu stöđu ári síđar viđ hliđ Zelenka, Bach og hann ţekktust og var Zelenka eitt af uppáhaldstónskáldum Bach. Sjálfur bjó Bach í Leipzig, sem ekki er langt frá Dresden og var einnig í ríki Saxlandskonungs. Ađdáendur Bach ćttu hiklaust ađ kynna sér verk Zelenka, sem gefa ţeim ríkari sýn í tónlistararf ţessa tíma.

Zelenka kvćntist ekki og lítiđ vitađ um hans persónulega líf. Tónlist hans er fyrst og fremst kirkjuleg og hann hefur veriđ trúađur. Hann var skírđur millinafni guđspjallamanns, Lúkas, en tók sjálfur upp ţess í stađ nafniđ Dismas. Dismas er óvenjulegt biblíunafn en ţađ nafn er í síđari tíma guđspjöllum gefiđ öđrum rćningjanna tveggja sem dćmdir voru og krossfestir međ Jesú. Barrabas var hinn, en Dismas var sá sem iđrađist. Engar heimildir höfum viđ fyrir ţví af hverju Jan Lukas tók ţessa óvenjulegu ákvörđun. Engin mynd er heldur varđveitt af tónskáldinu, svo vitađ sé. Trúarvissu tónskáldsins má skynja í tónlist hans. Eitt sitt stćrsta og glćsilegasta verk, Missa Votiva, samdi hann 1739, eftir áralöng erfiđ veikindi, hann hafđi heitiđ sér ţví ađ semja stórbrotna messu ef hann skyldi ná heilsu. Ýmsir hafa boriđ verkiđ saman viđ Sálumessu Mozarts, ţar sem ţau bćđi bera vitni hverfulleika lífs og í verkunum báđum skiptast á dularfullir kaflar ţrungnir trega viđ lotningarfulla lofsöngva. Á međan greina má vissa örvćntingu í verki Mozarts virđist Zelenka hins vegar leggja meira traust á almćttiđ. Ţađ er meira sem er heillandi viđ tónlist Zelenka, hún líkist vissulega á margan hátt verkum samtímamannanna Bach og Handel, en er samt öđruvísi og sérstök, annar hrynjandi, sem kannski endurspeglar tékkneska upprunan, ekki sams konar formfesta og hjá ţýsku meisturunum en tónmáliđ svo einstaklega ljóđrćnt og hrífandi. Ýmsir lýsa ţví sem svo ađ hann noti tónmyndir af svipađri sköpunar- og frásagnargleđi eins og synfónisk tónskáld löngu síđar. Zelenka lést 1745, 66 ára ađ aldri. Hann hafđi á seinustu árum sínum, sem betur fer, safnađ saman og skipulagt nótnasafn sitt, sem var varđveitt tryggilega eftir hans daga. Einum of tryggilega nćstum ţví, ţví fáir komust til ađ skođa verkin nćstu 200 árin. Á seinustu árum hafa menn uppgötvađ ţennan fjársjóđ og heillast af meistaraverkum Jan Zelenka. Eitt ţađ glćsilegasta, áđurnefnd Missa Votiva, verđur flutt í fyrsta sinn á Íslandi nćsta sunnudag 20. mars og miđvikudag 23. mars í Fella- og Hólakirkju, af Söngsveitinni Fílharmóníu og Bachsveitinni í Skálholti. Komiđ međ í tímaferđalag og kynnist af eigin raun verđskulduđum meistara!

dresden


« Síđasta fćrsla | Nćsta fćrsla »

Bćta viđ athugasemd

Ekki er lengur hćgt ađ skrifa athugasemdir viđ fćrsluna, ţar sem tímamörk á athugasemdir eru liđin.

Innskráning

Ath. Vinsamlegast kveikiđ á Javascript til ađ hefja innskráningu.

Hafđu samband